Category Archives: Unpublished Articles

गद्धेगाळ: कोरीव लेखांतील शापवचने

Advertisements

Rekindling the History of Śilāhāras of North Kokaṇa as Gleaned Through the Recent Epigraphical Revelations

 Recipient of the Justice K. T. Telang Research Fellowship awarded by the Asiatic Society of Mumbai for the research project on “Rekindling the History of Shilaharas of North Kokan as gleaned through the recent Epigraphical Revelations” (2013-2014)

The Śilāhāras of North Kokaṇa originated as a feudal clan of the Rāṣṭrakuṭas during the reign of King Govinda III. Forty two donative Copper Plates and Rock edicts that were issued by various Śilāhāras Kings spanning a period from śaka era 765 – śaka era 1182 have been instrumental in understanding history of this dynasty. When A S Altekar published his monograph ‘The Shilaharas of Western India’ in 1934 five copper plates and six stone inscriptions belonging to this house were published. Still he expressed his satisfaction by saying ‘… its history can be given more fully than that of the Śilāhāras of Southern Konkan.’ In 1977, MM. V V Mirashi published the comprehensive Volume VI of the Corpus Inscriptinum Indicarum critically analyzing forty two copper plates and rock edicts of this dynasty.

 An attempt is made in this research work to decipher, compile and analyze various copper plates and rock edicts published by me thereafter.

  1. Kalyan Copper Plates of King Chhittaraja (1019 AD)
  2. Panvel Copper Plate of King Chhittaraja (1025 AD)
  3. Thane Copper Plates of Mahakumara Keshideva (1120 AD)
  4. Panhale Copper Plate of King Mallikarjuna (1151 AD)
  5. Kiravalī Rock Edict of King Anantdeva III (1248 AD)

Quarterly of Bharat Itihas Samshodhak Mandal, Pune, Volume 90, No. 1-4, July 2013-April 2014.

Caudharapāḍā Rock Edit of Śilāhāra King Keśideva – II (śaka era1161)

शिलाहार राजा दुसरा केशिदेव याचा चौधरपाडा (बापगाव) शिलालेख

शक संवत ११६१ (इ.स. १२३९)

  1. सिद्धम I ॐ नमो विनायकाय II नमामि भुवनोत्पत्तिस्थितीसंहारकारीणं(णम्) I श्रीमत्षुंपेश्व
  2. रं भक्तजनसर्वार्त्तिहारीणं II१ II श्रीविद्याधरवंशमंडनमणिर्ज्जीमूतकेतो: कु
  3. ले विख्यातोस्त्यपरार्क्कराजतनय (य:) श्रीकेशिपृथ्वीपति: I यस्यापारपवित्र
  4. पौरुषनिधेरालोक्य राज्यस्थितिं श्रीरामादिमहिभुजां भगवती धत्ते
  5. धरा न स्मृतिं II२II स(श)क संवत् ११६१ विकारीसंवत्सरांतर्गत माघ वदि १४
  6. चतुर्द्द्श्यां भौमे शिवरात्रौ पर्व्वणी अद्येह समस्तराजावलीसमलंकृ
  7. महाराजाधिराजकोकणचक्रवर्त्तिश्रीकेशिदेवकल्याणवि
  8. जयराज्ये तथैतत्प्रसात्समस्तराज्यमंडलचिंताभारं समुद्वहति I
  9. महामात्ये श्रीझंपडप्रभु महासांधिविग्र(हि)क राजदेवे पंडित श्री
  10. करणभांडागारे अनंतप्रभु प्रमुखे(षु) सत्सु एतस्मिन्काले प्रवर्तमाने
  11. सति ब्रह्मपुरीग्रामदानसा(शा)सनं समधिलिक्ष(ख्य)ते यथा II श्रीषोंपेश्व
  12. रदेव पूजनसदाव्यासक्तसर्वा(न्तरः) I सत्पात्रद्विज सोमनायक
  13. व (ब)टोः संतानयो(भो)ग्यस्थितिं (तिम्) I श्रीब्र्ह्मपुरीपुरारिभवनक्ष्माभृन्मनोहा
  14. रिणीं I वीर: कारयति स्म विस्मयमयीं श्रीकेशिपृथ्वीपति: II३II बटुक
  15. नामानि कथ्यंन्ते I सोमनाययक: सुर्य्यनायक: I गोविंदनायक: I नाऊ
  16. नायक: I इति चत्वारो बटुका: II निर्व्वाहाय पुरारिपूजकबटुश्रेणी द्वि
  17. जानां सदा वो(बो)पग्रामगता स्वसीमसहिता मां(जे/ज)सपल्लीपुरा दत्ता श्रीशि
  18. वरात्रि पर्व्वणी विभो षोंपेश्वरस्याग्रत: श्रीमत्केशिनरेश्वरेण विमला चं
  19. द्रार्क्कतारावधि II४II (राज्य)स्य मंत्रीणान्यैर्व्वा कर्तव्यं धर्म्मपालनं I धर्म
  20. ध्वंशे ——– नरकस्थितिं II५II तथा चोक्तं पूर्वाचार्य्यमुनि
  21. भि: I सुवर्णमेकं गामेकां भुमेरप्येकमंगुलं I हरन्नरकमाप्नोति या
  22. (वदाभूत) संप्लवं II६II मंगलं महाश्री I (शुभं भ) वतु II ले(ख)कपाठयोः II

     

इस ८०० ते १२६५ अशा साडे चार शतकांच्या प्रदीर्घ कालावधीत शिलाहार राजघराण्याने उत्तर कोकण प्रांतावर राज्य केले. श्रीस्थानक अर्थात ठाणे ही त्यांची राजधानी होती. या राजघराण्याचा इतिहास समजण्याकरिता आज फार थोडी लिखित आणि पुरातत्वीय साधने उपलबद्ध आहेत. त्यापैकी या राजांनी दिलेली ताम्रपट आणि शिलालेख स्वरूपातील दानपत्रे अतिशय मूल्यवान आहेत.

आपल्या ऐतिहासिक कल्याण शहराच्या आसपास शिलाहारांचा इतिहास उलगडून सांगणारी अनेक दानपत्रे, मंदिरे आणि नाणी उपलबद्ध होत आहेत. भिवंडी तालुक्यातील चौधरपाडा येथील शिलालेख असाच ऐतिहासिक दृष्ट्या अनन्यसाधारण आहे.

शिलाहार राजे शिवभक्त होते. त्यांनी अप्रतिम भूमिज शैलीतील अनेक शिव मंदिरे बांधली. राजा झंझ याने बारा शिव मंदिरे बांधल्याचा उल्लेख आहे. मात्र याची अधिक माहिती उपलब्ध नाही. कल्याण परिसरातच खिडकाळी, लोनाड मधील भग्नावस्थेतील रामेश्वर आणि बापगाव परिसरातील सुम्पेश्वर या तीन मंदिरांबद्दल दुर्दैवाने अधिक माहिती आजतरी उपलब्ध नाही.

बापगाव येथील माळरानात दुर्लक्षित अवस्थेत पडलेला राजा दुसरा केशिदेव याने कोरविलेला शिलालेख आता नष्ट झालेल्या सुम्पेश्वर मंदिराबद्दल काही माहिती देतो. इस १८८२ मध्ये  ही शीला सापडल्याची नोंद आहे. त्यावरील लेखाचे वाचन पं. भगवानलाल इंद्राजी यांनी केले होते. लेखाची भाषा संस्कृत आणि लिपी नागरी आहे. या लेखात २२ ओळी आहेत.

शिळेच्या वर सूर्य, चंद्र आणि मंगल कलश आहेत तर खालच्या भागात गद्धेगाळ (गर्दभशाप) आकृती स्वरुपात कोरलेली आहे. ही विशिष्ट परंपरा शिलाहारांच्या शिलालेखात राजा अरिकेसरी (केसिदेव याचा अलिबाग जवळील अक्षी येथील शिलालेख) याच्या काळापासून दिसून येते. याचे एक अनुमान असे आहे की यातील स्त्रीरूप म्हणजे पृथ्वी आणि गाढव हे साथीच्या भयंकर रोगांची कर्ती शितळादेवीचे वाहन होते. राजाने दिलेले दान कुणीही हिसकावून घेण्याचा प्रयत्न केल्यास त्याला दिलेला हा साथीचे रोग, भयंकर दुष्काळ अथवा अन्नान्न दशेचा शाप होता. ताम्रपटात हा शाप श्लोकस्वरूपात असतो.

Chaudharpada Rock Edict of Shilahara King Keshideva IIशिलाहारंचा पंचविसावा राजा दुसरा केशिदेव याने इस १२३९ (मंगळवार, शक संवत ११६१, विकारी संवत्सर माघ वद्य चतुर्दशी, शिवरात्र ) रोजी प्रस्तुत लेखात त्याने दिलेल्या दोन दानांची नोंद केली आहे. यावेळेस बापगाव (ब्रह्मपुरी) परिसरात ‘पृथ्वीतलावर अत्यंत मनोहारी असे शिवमंदिर’ असल्याची नोंद तेराव्या ओळीत स्वत: केशिदेवाने केली आहे. (श्रीब्र्ह्मपुरीपुरारिभवनक्ष्माभृन्मनोहारिणीं)

हेच सुम्पेश्वराचे मंदिर होय. हे मंदिर कधी आणि कसे उध्वस्त झाले हे समजण्यास मार्ग नाही. मात्र सुदैवाने मंदिरातील भव्य पिंडी आणि उमा माहेश्वराची सुंदर मूर्ती या सर्वाची साक्षीदार म्हणून बचावली आहे.

वर नमूद केलेल्या दिवशी ब्रह्मपुरी हे गाव सोमनाययक, सुर्य्यनायक, गोविंदनायक, नाऊनायक या चार ब्राह्मणांस दान दिले. बाराव्या ओळीत नमूद केल्याप्रमाणे हे दान सोमनायक याच्या वंशजांनी उपभोगायचे होते. याचाच अर्थ, सुर्य्यनायक, गोविंदनायक आणि नाऊनायक ही त्याची मुले असावीत. इतर शिलाहार लेखांप्रमाणे ह्या दान स्वीकारणाऱ्या ब्राह्मणांचे निवासस्थान, गोत्र , वडिलांचे नाव इत्यादी माहिती दिलेली नाही. अर्थात शिलालेखात थोडक्या जागेत महत्वाचा मजकूर कोरवायचा असतो या मर्यादेमुळे हे झाले असावे. इथे मुद्दाम सांगावयास हवे की शिलाहार राजांकडून दान मिळवणारे बहुतांश विद्याविभूषित ब्राह्मण कऱ्हाड येथील होते.

१६ आणि १७ व्या ओळीत सुम्पेश्वराच्या मंदिरात असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या उदरनिर्वाहासाठी बोपग्राम (बापगाव) येथील मजासपल्ली ही वाडी देखील दान दिली.  या प्रसंगी केशिदेवाचे मंत्रिमंडळ उपस्थित होते. प्रस्तुत लेखामध्ये महामात्य श्रीझंपडप्रभु, महासांधिविग्र(हि)क राजदेव पंडित आणि श्रीकरणभांडागार अनंतप्रभु यांची विशेष उपस्थिती नोंदविली आहे. (ओळ ९-१०).

आज शिलाहार राजधानी ठाण्यात पोर्तुगीजानी केलेल्या विध्वंसामुळे विशेष काहीही उपलब्ध नाही. त्यामुळे या ७७४ वर्षे प्राचीन अश्या शिलालेखाचे जतन आणि संवर्धन करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

 

Hindu Women as depicted in the inscriptions of ancient Deccan: A Paradigm Shift in the Historiographic Perception of Hindu Women ( Talk at Oxford Centre for Hindu Studies Library on 9th May 2013)

Dr. Rupali Mokashi

Thursday, 9 May 2013 – 2:00pm to 3:00pm

The art of engraving inscriptions was popularised by the Mauryan Emperor Aśoka in India in 3rd century BCE and proliferated thereafter. A mammoth corpus of inscriptions engraved in different scripts and languages is available on a pan-India level covering a span of more than a millennium. Although Hinduism predates the period from which the inscriptions are available, especially the votive epigraphs constitute a significantly tangible source for reconstructing the history of women in India. The inscriptions were always a realm of the epigraphists. They preserve valuable data about women that is well-stacked in the milieu of time and space. Mostly votive, administrative, and eulogistic in nature they hold diverse information not only on the contemporary society and polity but also on the prevalent religious observances and the active involvement of women therein. However the inscriptions were never adequately sifted by historians in their quest for reconstruction of history of women in ancient India. The mythological characters restrained by the laws of thedharma-śāstrawere almost stereotyped as  ‘the women of ancient India’. There has been a sustained and fruitful involvement of women in the growth and development of Hinduism in ancient India that was unfortunately never highlighted.

NỮ PHẬT TỬ XUẤT CÁCH TẠI ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI – Rupali Mokashi – Dịch Việt Sư cô Viên Ngạn (Vietnamese Version_Women in annals of Buddhist History)

NỮ PHẬT TỬ XUẤT CÁCH TẠI ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI – Rupali Mokashi – Dịch Việt Sư cô Viên Ngạn

(06/23/2011 08:49 AM) (Xem: 2692)
NỮ PHẬT TỬ XUẤT CÁCH TẠI ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI
Rupali Mokashi
Dịch Việt Sư cô Viên Ngạn

Theo kết quả điều tra dân số năm 2001, Ấn Độ quê hương của Đức Phật, hiện là quê hương của 3.881.056 nữ Phật tử (1). Hiện ước chừng có khoảng 300 triệu nữ Phật tử trên thế giới, trong đó 130.000 vị Ni. Cộng đồng ngày càng lớn mạnh này có một vị trí rất đáng tự hào trong một truyền thống mà ở đó Ni giới và nữ Phật tử từ rất lâu đã là một bộ phận không thể tách rời của Tăng già, gần như ngay khi Tăng già được thành lập. Tuy vậy, ngoài những câu chuyện cảm động được kể lại trong Trưởng lão Ni kệ (2), một cuốn sách trong đó các vị Tỳ kheo Ni tiền bối kể lại quá trình nỗ lực cố gắng và những thành quả mà các vị đã đạt được trên bước đường tới quả vị A La Hán, không có một chứng cứ lịch sử nào được chứng minh. Kết quả là, ghi chép về những đóng góp của nữ giới Phật giáo giờ chỉ còn lại trong những nhân vật văn học của Trưởng lão Ni kệ.Vai trò của những người phụ nữ Ấn Độ thuở xa xưa, những người đã theo truyền thống Phật giáo vượt thời gian, giờ được xác định chủ yếu bằng cách phân tích các nhân vật nữ nổi tiếng trong các tác phẩm văn học hoặc những giới luật được ghi lại trong kinh điển, và như thế là đã lướt qua những phụ nữ “thật”, đến nỗi mà sự bảo hộ và những đóng góp nhằm xiển dương Phật giáo của họ hầu như không được đề cập tới. Đây là một khiếm khuyết lớn trong lịch sử Phật giáo.
Chính vào thời ký Maurya, Phật giáo nổi lên như một tôn giáo riêng biệt với tiềm năng phát triển lớn lao. Hoàng đế A Dục khởi đầu truyền thống khắc các bản kinh văn, một truyền thống trở nên rất phổ biến tại Ân Độ sau đó (3). Nhiều bia khắc của các thí chủ Phật giáo giúp chúng ta xây dựng một khuôn mẫu chính xác hơn để có thể hiểu thêm về những tín đồ Phật giáo, đặc biệt là phụ nữ. Một cuộc khảo sát những bia khắc ra đời trong khoảng thời gian kéo dài từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên đến thế kỷ 12 sau Công nguyên được phát hiện ở cao nguyên Deccan (4) đã hé mở cho chúng ta thấy những đóng góp của hơn 300 phụ nữ, bao gồm cả Ni giới và nữ Phật tử. Mặc dù sự đóng góp của tất cả những người phụ nữ này đều đáng chú ý, bài tham luận này sẽ tập trung khắc họa một vài người phụ nữ xuất cách thuộc những giai tầng xã hội trong xã hội Ấn Độ cổ đại những thế kỷ đầu sau Công nguyên, những người đã góp phần rất lớn cho việc truyền bá đạo Phật.
Một dòng khắc trên cột trụ A Dục nổi tiếng ở Alahabad có nhắc đến Karuvaki, thứ hậu của Hoàng đế A Dục (5). Bà là nữ Phật tử đầu tiên mà tên tuổi được nhắc tới rõ ràng trong các bia khắc Ấn Độ. Bia khắc này, cả về mặt hình thức lẫn nội dung, là một chiếu chỉ vua ban xuống, lệnh cho các quan đại thần ghi chép lại việc cúng dường của bà. Bia khắc này vì thế được gọi là “Sắc lệnh cột trụ Hoàng hậu”.
Nhiều phong cách kiến trúc khác nhau xuất hiện với sự lan truyền của Phật giáo và sự phát triển thương mại mạnh mẽ giữa Deccan và thế giới phương Tây bắt đầu vào thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên. Những kiến trúc này bao gồm các bảo tháp, chùa chiền với cấu trúc mái vòm, các tịnh xá trong các dãy núi Sakyadri tại Karle, Bhaje, Nasik, Junnar và các địa điểm khác. Sự cần thiết phải có nơi thờ phụng và chổ ở cho chư Tăng Ni đã dẫn đến sự tăng trưởng nhanh chóng của các phong cách kiến trúc này. Các bia khắc cho chúng ta biết rằng những thành tựu kiến trúc đã đạt được là nhờ một phần vào các khoản cúng dường của nhiều phụ nữ thuộc các giai tầng xã khác nhau. Chúng ta có thể thấy rằng các vị hoàng hậu, cư sĩ, nữ tu và thậm chí cả những kỹ nữ hạng sang cũng đóng góp theo khả năng tài chính của mình. Bảo tháp Sanchi tuyệt đẹp ra đời nhờ sự đóng góp của 87 tín đồ nữ. Trong số này chỉ có một người, Vakalaye Devi, dường như là một phụ nữ hoàng gia; những người còn lại gồm 36 ni cô và 50 nữ cư sĩ. Sondegve, vợ của Siharakhita (6); Naga, vợ của Kamdadi Gamiya Sethin (một thương nhân từ thị trấn Kandadi); Gharini Sijha, một phụ nữ nội trợ sống tại Virohakata; Sangharakshita, các nữ đệ tử (7) của Yasila (8) và Tỳ kheo Ni Kadi đến từ Ujjaini (9) nằm trong số những vị ni và nữ cư sĩ đã cúng dường mà tên tuổi được ghi khắc tại Sanchi. Tổng số nữ thí chủ được xác định thuộc hoàng tộc là 35, ít hơn nhiều so với con số nữ thí chủ cư sĩ 210 và 87 ni cô, điều này cho thấy cơ sở bảo trợ mạnh mẽ nhất của Phật giáo thời kỳ ấy là tầng lớp nào.
Một bia khắc cho chúng ta thấy được tình hình kinh tế của thời đại đó cũng như tài kinh doanh của một nữ cư sĩ có tên Vishnudatta, người đã lên kế hoạch và đầu tư tiền cúng dường của Tăng đoàn để sinh lời, làm lợi cho Tăng đoàn khoảng 1.700 năm trước. Vishnudatta Shakanika là con gái út của Saka Agnivarman và là vợ của Ganapaka (nghĩa đen của từ này là “kế toán”) Rebhila, và là mẹ của Ganapaka (cũng là một kế toán!). Trong hang số 10 ở Nasik, một người tên là Vishnuvarman được ghi nhận là có đóng góp tiền để ủng hộ Phật pháp (10) vào năm 258 sau Công nguyên (11). Các khoản tiền này được cúng dường để lo việc thuốc men cho những vị Tăng bị bệnh  trong cộng đồng các vị Tăng từ mọi nơi đến tu tập tại thiền viện núi Trirami (12). Từ khoản tiền này, Vishnuvarman đầu tư hơn 3.500 karshapana (13): 1.000 karshapana với phường nghề của Kularikas, 2.000 karshapana với phường nghề của Odayantrika, 500 karshapana với phường nghề của (ở đây tên bị mất), và một số tiền nữa với phường nghề của Tilapippaka (14). Thật thú vị khi biết rằng Vishnuvarman đã đầu tư với những phường nghề như Kularika (làm đồ gốm), tilapippaka (bán dầu), Odayantrika (chế tạo thiết bị thủy lực) v.v… Tiền lãi tư những khoản đầu tư này được chuyển tới Tăng đoàn (15).
Bia khắc Lavanika tại động số 75 tại Kanheri (16) được xác định niên đại vào đầu thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên. Bia khắc thú vị này ghi lại khoản cúng dường của Lavanika tại hai nơi hác nhau, một là các hang động kanheri và hai là tinh xá Ambalika gần thành phố cổ đại Kalyan (17). Lavanika là vợ của một Ưu ba tắc tên là Sethi Achala quê ở Kalyan. Cô cúng dường hang động, bể chứa và một bể tắm để hồi hướng cho gia đình mình. Khoản cúng dường thứ hai được ghi chép lại là 300 kashapana dành cho các vị Tăng tại tinh xá Ambalika. Khoản tiền này được cúng dường để may y cho các vị Tăng sống ở đây (18). Vị trí của tinh xá này được ghi rõ trong bia khắc là “gần Kalyan”, nhưng vị trí chính xác của tinh xá này vẫn chưa được xác định. Vì Kanheri là một nơi nỗi tiếng, rõ ràng Lavanika đã chọn để khắc lại khoản cúng dường của Cô cho tinh xá Ambalika để nhiều tín đồ biết đến tinh xá này.
Bia khắc tại hang động số 32 tại Kanheri đề cập đến một tu viện gần Kalyan. Bia khắc Brahmi này được xác định niên đại vào thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên. Một thương gia tên là Dharma, Kaliyanaka (cư dân thành Kalyan và là con trai của Sivamitra) cùng với Budhaka và toàn thể gia đình người này cúng dường một ngôi nhà, hai căn hộ và một phòng ăn cho một tinh xá tại Kalyan trong một khu vực có tên gọi là Gandharikabhani (19). Vào những thế kỷ đầu tiên sau Công nguyên, do hoạt động kinh doanh phát triển hưng thịnh, nhiều người Tây Á và các cộng đồng thương gia Hy Lạp, La Mã đã đến định cư tại Tây Âu. Các bia khắc cho thấy nhiều người phụ nữ gốc nước ngoài đã theo đạo Phật, trở thành những Phật tử thuần thành.
Không giống như Kamheri, nơi một số lượng lớn các thí chủ xuất thân từ thành Kalyana, tại Karle phần lớn các thí chủ là cư dân thành Dhenukakta. Nhiều người trong số này là những người Yava (20), cũng là những tín đồ Phật giáo. Chùa vòm kỳ vĩ tai Karle (21) có ghi lại khoản cúng dường của Mahamata, vợ của (người bị mờ mắt) quê ở Dhenukakata, được khắc trên cột trụ thứ 10 hàng bên trái (22). Có khả năng Mahamata là người gốc Hy Lạp, vì những khoản đóng góp của các thí chủ là cư sĩ nam người Hy Lạp cũng được ghi lại ở cột trụ này.
Ngoài ra, còn có những bia khắc ghi lại sự tồn tại của các thí chủ là nữ tu. Theo Giới luật Phật giáo, các tu sĩ khổ hạnh không thể sở hữu tài sản, vì vậy rất có thể họ đã tích lũy kinh phí để xây rường và cột chùa bằng cách đi hóa duyên. Không nghi ngờ gì, họ được phép làm điều này, vì việc làm này có mục đích đúng đắn (23). Kết quả là, các khoản đóng góp của một số lượng lớn của các nữ tu đã được ghi nhận ở nhiều nơi thiêng liêng. Điều này làm nổi bật sự khác biệt giữa các nữ tu sĩ dòng Jain và những nữ tu sĩ Phật giáo. Các bia khắc cho thấy, mặc dù các nữ tu Jain có gây ảnh hưởng đến một số lượng lớn tín đồ khuyến khích họ đóng góp cho các công trình tôn giáo, điều này được ghi lại rõ ràng trong các bia khắc về các khoản đống góp, những nữ tu sĩ Jain hiếm khi được ghi nhận là thí chủ chính. Ngược lại, các nữ tu Phật giáo như ni cô Pavatika Ponakisama (24) và Tỳ kheo Ni Damila (25) được ghi nhận là đã đóng góp tại các địa điểm khác nhau.
Văn học Phật giáo có kể về những kỹ nữ là những Phật tử thuần thành. Trưởng lão ni kệ có kể về hai kỹ nữ, cũng là hai chị em Vimala và Sarama. Amrapali là một kỹ nữ nỗi tiếng cư trú tại Vaisali, thủ phủ của nước cộng hòa Vriji. Việc những kỹ nữ bảo trợ Phật pháp trở thành một truyền thống kéo dài nhiều thế kỷ. Một bia khắc tại Sannati (26) có niên đại được xác định vào thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên có nhắc đến một vũ nữ có tên Govidasi (27). Vũ nữ này đã cúng dường để xây hàng rào vây quanh một tinh xá. Một bia khắc khác từ Sannati cùng niên đại với bia khắc trên có nói đến một vũ nữ khác có tên Aryadasi (28), con gái của Nadiya Guda và Nati Valuki đã cúng dường để xây phòng đón khách tại một tinh xá.
Nhìn chung, câu chuyện về lịch sử Phật giáo sẽ không đầy đủ khi chúng ta không hiểu về đóng góp của những nữ tín đồ đầy khả năng và tự tin. Mặc dù những người phụ nữ này sống trong các khoảng thời gian, các khu vực địa lý và thuộc về các tầng lớp xã hội cũng như có điều kiện kinh tế khác nhau, họ có một điểm chung: một sự thẩm thấu sâu sắc và sự tha thiết hết mực đối với những lời dayh của Đức Phật./.

Người dịch: Sư cô Viên Ngạn 
(Theo tư liệu Hội nghị Sakyadhita thế giới lần thứ 12 tại Thái Lan)

Chú thích:  
(1) http://wcd.nic.in/start/pdf
(2) Trưởng lão ni kệ hay Therigatha được tìm thấy trong Tiểu bộ kinh, một tập hợp các bản kinh trong Tạng kinh. Trưởng lão ni kệ gồm 73 bài thơ được sắp xếp thành 16 chương.
(3) A Dục là một vị hoàng đế của triều đại Maurya của Ấn Độ. A Dục cai trị gần như tất cả tiểu lục địa Ấn Độ từ 269 – 232 trước Công nguyên.
(4) Về mặt địa lý, Deccan là một cao nguyên lớn giáp biển Ả Rập về phía tây vịnh Bengal dưới sông Narmada về phía đông. Khu vực này gọi là Dakshinapatha trong tiếng Phạn.
(5) Biên niên sử của Viện nghiên cứu phương Đông Bandhakar, cuốn 34, tr. 30; Corpus Inscroptionum Indica tập hợp các bia khắc Ấn Độ I-II-VI-B, p.159
(6) Epigraphia Indica Nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 10, p.27, n. 177
(7) Lịch sử tạng Luật Phật giáo II-I, p. 272
(8) Epigraphia Indica Nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 10, p.33, n. 245
(9) Ibid, p. 31, n. 226
(10) Epigraphia Indica 10, tr. 127 và Epigraphia Indica IV, tr. 114
(11) Bản bia khắc được xác định niên đại vào triều vua Ishvarasena dòng tộc Abhira.
(12) Tập hợp các bia khắc Ấn Độ Corpus Inscroptionum Indicarum 4, tr. 114
(13) Karshapana là loại tiền xu đúc từ bạc, mỗi xu nặng 34 grain. Loại tiền Karshapana được nói đến ở đây có lẽ là loại tiền kshatrapas miền Tây Ấn, dường như đã lưu hành tại tiểu bang Maharashtra trong thời cai trị của dòng tộc Ahbiras.
(14) Tập hợp các bia khắc Ấn Độ Corpus Inscroptionum Indicarum 4, tr. 114 và nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 10, số 1137, tr. 127
(15) Nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 10, tr. 127
(16) Các hang động Kanheri là một quần thể di tích nằm ở phía bắc của Borivalion ở phía tây ngoại ô thành phố Mumbai. Những hang động này được xác định niên đại vào thế kỷ thứ I trước Công nguyên đến thế kỷ thứ IX sau Công nguyên. Tổng cộng có 109 hang động được khoét sâu vào núi đá bazan.
(17) Kalyan cách Mumbai 53 Km về phía đông bắc.
(18) Các bia khắc Kanheri, tác giả Ghokhale Shobhana, tr. 98-101. Sự tồn tại của các tu viện dọc các tuyến đường thương mại cổ đại không phải là trùng hợp ngẫu nhiên.
(19) Nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 10, tr. 102, n. 998. Theo Ghokhale Shobhana, Gandharikabhami là một khu định cư của người Hy Lạp tại thành phố cổ Kalyan. Thậm chí ngày nay vẫn còn một dòng sông nhỏ có tên gọi là Gandhari, một nháng của sông Kalu, gần kalyan. Khu vực xung quanh cũng được gọi là Gandhari.
(20) Không có sự nhất trí về nguồn gốc dân Yava. Có những phóng thuyết khác nhau về quê gốc của họ, có thể là khu vực từ Ionia qua Tây Á.
(21) Chùa mái vòm này có từ thế kỷ thứ I trước Công nguyên và là một trong những chùa đẹp nhất loại này so với những hang động Phật giáo cổ xưa. Chùa gồm một bảo tháp lớn và 37 cột được trang trí lộng lẫy. Một bia khắc dựng ở chùa ghi rằng đây là hang động tuyệt vời nhất toàn cõi Diêm Phù Đề, và chùa được xây bởi Bhatapala, người cho vay lãi xứ Vaijayanti. Những hang động này nằm cách Mumbai 114 km.
(22) Nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 7, tr. 52 và 83-84
(23) Nghiên cứu các bia khắc Ấn Độ 10, tr. 369
(24) Ibid, tr. 105, n.  1006. Danh vị khác của Ponakiasana, their (Trưởng lão ni), cho thấy phẩm bậc của Ni sư trong Tăng đoàn.
(25) Ibid, tr. 106, n. 1013. Cả hai vị ni đều cúng dường tại Kanheri.
(26) Sannati là một nhỏ bên bờ sông Bhimain Chitapurtaluk nằm ở quận Galbarga phía bắc tiểu bang Karnataka.
(27) I. K. Sarma và J. V. Rao, những bia khắc Bhrami đầu tiên ở Sannati, Nhà xuất bản Harman, New Delhi, 1993.
(28) Ibid

दत्ताजी ताम्हाणे Dattaji Tamhane

दत्ताजींचा जन्म १३ एप्रिल १९१३ रोजी रत्नागिरी येथे झाला. शालेय जीवन कोकणातील श्रीवर्धन, हरणे इत्यादी ठिकाणी घालविल्यावर १९२२ नन्तर त्यांचे कुटुंब ठाण्यास आले. ठाण्याच्या एम. एच. व बी. जे. हायस्कूलमधून ते मॅट्रिक झाले. स्वातंत्र्य प्राप्तीच्या लालसेने झपाटलेल्या त्या काळापासून ते अलिप्त राहू शकले नाहीत. ठाणे शहरातून त्यांच्या राजकीय कारकीर्दीस सुरवात झाली. १९१९ मध्ये त्यांनी लोकमान्य टिळकांची भेट घेतली. ठाणे शहरातूनच त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीला सुरवात झाली. ठाणे शहर, तालुका व जिल्हा कोंग्रेस कमिटीचे ते अध्यक्ष होते. महात्मा गांधींच्या ‘यंग इंडिया’ मासिकाचे संपादक स्वामी आनंदजी ठाण्यास वास्तव्यास असताना दत्ताजी त्यांच्या संपर्कात आले. याच काळात त्यांनी सरकारी नोकरी न करण्याचा व आजन्म अविवाहित राहण्याचा निश्चय केला. १९४५ च्या ‘चले जाव’ आंदोलनादरम्यान त्यांना दोन वर्षे कारावास भोगावा लागला. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर एक पर्व संपले. मात्र नव्या राजवटीतील नव्या प्रश्नांना तोंड देण्यासाठी आणि आम जनतेच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी दत्ताजी कायम अग्रेसर राहिले. या काळात ते समाजवादी चळवळीत आपले सहकारी एस. एम. जोशी , ना.ग. गोरे अ आचार्य क्रिपलानी यांच्यासह सक्रीय होते. ठाणे जिल्ह्यातील जंगल कामगारांच्या हक्कांसाठी त्यांनी लढा छेडला. जव्हार संस्थानातील आदिवासींना मार्गदर्शन दिले. सहकारी शेतीचा प्रयोग करून पहिला. ठाणे जिल्हा शब्दश: त्यांनी पायी पिंजून काढला. आदिवासींच्या प्रश्नांवर त्यांनी नेहमीच स्वताला झोकून दिले. धनिकांनी हादप्लेल्या या गरिबांच्या जमिनी त्यांना परत मिळवून दिल्या. त्यांनी लिहिलेल्या ‘कळीचा घोडा’ या कुळकायद्यावरील पुस्तकास महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार मिळाला. गोवा मुक्ती संग्राम , संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ यातदेखील त्यांचा सक्रीय सहभाग होता. १९६८ साली ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेत निवडून आले. दत्ताजींनी आपल्या प्रभावी वक्तव्याने विधानपरिषद गाजविली आहे. सत्तारूढ आणि विरोधी पक्षात देखील मित्र परिवार असणारे दत्ताजी उभय पक्षात उत्तम सुसंवाद साधू शकतात. दत्ताजींनी चांद्रसेनीय कायस्थ परिवाराच्या सुसंवादासाठी देखील प्रयत्न केले. १९९२ च्या शतसांवत्सरिक परिषदेचे ते अध्यक्ष होते. या वेळेस अखिल भारतातील कायस्थानी एकत्र येण्याचे आवाहन त्यांनी केले. दत्ताजींच्या एकंदर कर्तृत्वाचा आढावा घेतल्यास हे एक गंभीर व रुक्ष व्यक्तिमत्व असावे असे वाटते. परंतु दत्ताजिंना  अगदी पाकशास्त्र , होमेओपथी, बुद्धिबळ व प्रवास अशा अनेक विषयात आवड आहे.

*  ६ एप्रिल २०१४ रोजी वयाच्या १०१व्या वर्षी दीड महिन्याच्या आजारपणानंतर त्यांचे मुंबईतील मुलुंडच्या रुग्णालयात निधन झाले.

C.D.DESHMUKH

१४ जानेवारी हा दिवस सी.डी.देशमुखांचा जन्मदिवस. सी.डी. यांचा जन्म १४ जानेवारी  १८९६ रोजी महाडमधील नाते गावात झाला. त्यांची आई  वेणू उर्फ भागीरथीबाई  ही रावसाहेब बळवंतराव महागवकरांची कन्या. त्यांचा विवाह द्वारकानाथ गणेश देशमुख यांच्याशी १८९० मध्ये झाला. नाते हे महागवकरांचे गाव. देशमुख घराणे हे इंग्रजांच्या शासकीय सेवेत सेवेत रुजू होते. सी.डी. यांचे आजोबा गणेश देशमुख बडोदा प्रांतात पोलीस होते. सी.डी. यांचे वडील रोहा येथे वकील होते. सी.डी. यांच्या आई लग्नानंतर मराठी आणि संस्कृत शिकल्या होत्या. आपल्या मुलाची बुद्धिमत्ता पारखून धारप गुरुजींकडून त्यांची प्राथमिक तयारी करून घेतली. त्यावेळच्या नियमानुसार मॅट्रिकच्या परीक्षेस बसण्यासाठी वयाची सोळा वर्षे पूर्ण व्हावी लागत. सी.डी. मात्र सी.डी. मात्र तेराव्या वर्षीच १९१२ मध्ये ही परीक्षा पहिल्या क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले. त्यांना जगन्नाथ शंकरशेठ शिष्याव्रीत्ती देखील मिळाली. याकरिता त्यांना लागू सरांचे बहुमोल मार्गदर्शन मिळाले. त्यांच्या या उज्ज्वल यशाबद्दल राम गणेश गडकरी यांनी त्यांच्यावर ‘आनंद वर्धापन’ ही कविता लिहिली. गडकरी यांना सी.डी. यांचा फोटो देखील हवा होता. मात्र लागू सरांनी  तो काढू दिला नाही. सी.डी. यांनी एलफिस्टन महाविद्यालयातून प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण होत पदवी परीक्षा पास केली. त्यांचे शिक्षक प्रो. म्युलर आणि प्रो. अँडरसन यांनी सी.डी.ना केम्ब्रिज विद्यापीठात प्रवेश मिळावा म्हणून मिलचे साहाय्य केले. सर् गोविंदराव प्रधान , वागले आणि जयवंत यांनी ‘हिंदू शिक्षण फंडातून अआर्थिक साहाय्य मिळवून दिले. केम्ब्रीज्मध्ये ही सी.डी. यांनी आपल्या अद्भूत बुद्धिमत्तेने सर्वांना थक्क केले. १९१७ मध्ये ट्रायपास साठी त्यानी बॉटनी, केमिस्ट्री व  जीऑलॉजी या विषयात फ्रांक स्मार्ट बक्षीस मिळवले. यानंतर सी.डी. नी आय. सी. एस. परीक्षा दिली. त्या काली ही परीक्षा फक्त लंडनला होत असे. अतिशय अवघड अशा ६००० मार्कांपैकी त्यांना ३५२० मार्क मिळाले. याही वेळेस त्यांनी पहिला क्रमांक सोडला नाही. या काळात लंडनमध्ये त्यांना रोझीना भेटली. कालांतराने ते रोझीनाशी विवाहबद्ध झाले. याच काळात त्यांनी बॅरिस्टारची पहिली व दुसरी परीक्षा दिली. दुर्दैवाने पैशाअभावी त्यांना शेवटची परीक्षा देता आली नाही. यानंतर सी.डी. यांची भारतीय नागरी सेवेतील (आय.सी.एस.) प्रदीर्घ कारकीर्द सुरु झाली. सुमारे एकवीस वर्षे ते आय.सी.एस. सेवेत होते. रेवेन्यू सेक्रेटरी व फायनान्स सेक्रेटरी पद भूषवणारे ते सर्वात तरुण अधिकारी होते. या काळात ते इंग्रज सरकारच्या सेंट्रल आणि बेरार प्रांतात होते. लंडनला दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत , ज्यात महात्मा गांधी यांनी भाग घेतला होता, त्यात सी.डी नी चिटणीस म्हणून काम पाहिले.इंग्रज केंद्र सरकार व प्रोविन्सेस यांच्यातील आर्थिक फेरबदलाचे काम सर् ऑटो निमेचार यांच्या सूचनांवर आधारित भारत सरकारच्या १९३५ सालच्या कायद्यानुसार झाले. याचा मसुदा सी.डी. नी तयार केला होता. त्याबद्दल त्यांची खूप प्रशंसा झाली. १९१७ च्या सुमारास लोकमान्य टिळकांच्या स्फूर्तीने भारतातील तरुण वर्ग स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी प्रेरित झाला होता. सी.डी. त्याला अपवाद नव्हते.   कॉंग्रेससचे अध्यक्ष लॉर्ड सिन्हा यांची त्यानी भेट घेतली.  ते लोकमान्यांना लंडनला भेटले आणि स्वातंत्र्यसंग्रामात उडी घेण्याचा मनसुबा व्यक्त केला. त्यावेळेस लोकमान्यांनी त्यांना समजावले की स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर राज्यकारभार चालविण्यासाठी कुशल अधिकारी लागतील , हा सल्ला मानून ते प्रशासकीय सेवेतच राहिले. १९३९ मध्ये त्यांची नेमणूक रिझर्व बँकेचे Liaison Officer  म्हणून झाली. त्यानंतर ११ ऑगस्ट १९४३ ते ३०जुन १९४९ पर्यंत ते रिझर्व बँकेचे गवर्नर होते. सी.डी. हे रिझर्व बँकेचे पहिले भारतीय गवर्नर होते. गवर्नर हाणून त्यांची कारकीर्द अविस्मरणीय होती. बँकेचे खाजगी बँकेतून राष्ट्रीयीकृत बँकेत रुपांतर करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. Industrial finance corporation of India, ग्रामीण पतपुरवठा योजना, बँक व्यवहारांची नियमावली बनवणे यात त्यांचा सिंहाचा वाट होता. जुलै १९४४ मध्ये ब्रेटोन वूड्स अमेरिका येथे जगातील मान्यवर अर्थाताद्न्यांची परिषद भरली होती. यातूनच पुढे आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी  (IMF) आणि Industrial Bank for Reconstruction and Development (IBRD) अर्थात जागतिक बँकेचा जन्म झाला. या परिषदेत सी.डी. ना रिझर्व बँकेचे गवर्नर म्हणून मनाचे आमंत्रण होते. इतकेच नव्हे  तर या मातब्बर आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या कार्यकारी मंडळाचे ते तब्बल दहा वर्षे सदस्य होते. १९५० मध्ये त्यांनी आपल्या स्मरणशक्तीची एक झलक दाखवली. १९१७ च्या दरम्यान केम्ब्रिजला असताना त्यांनी फ्रेंच भाषा शिकली होती. आता पॅरीसमधील या परिषदेत त्यांनी चक्क अस्खलित फ्रेंचमध्ये भाषण केले. या काळात वैयक्तिक जीवनात त्यांना पत्नी रोझीनाच्या मृत्युला सामोरे जावे लागले. १३ ऑगस्ट १९४९ मध्ये ते रिझर्व बँकेचे   म्हणून निवृत्त झाले. निवृत्त जीवनात लंडनला बांधलेल्या ‘रोहा’ या घरात पत्नीसह निवांत जीवन जगण्याचा त्यांचा बेत सफल होऊ शकला नाही. त्यांची कन्या प्रिमरोझ ही देखील लंडनला होती. यानंतर सुरु झाली ती सी.डी. यांची स्वतंत्र भारताच्या प्रशासकीय सेवेतील प्रदीर्घ कारकीर्द. नवनिर्मित भारताला अनेक संस्था नव्याने स्थापन करायच्या होत्या. सप्टेंबर १९४९ मध्ये पंतप्रधान जवाहरलाला नेहरू यांनी त्यांची नेमणूक अमेरिका व युरोपचे विशेष आर्थिक राजदूत म्हणून केली. यात त्यांनी अमेरिकेकडून गव्हाचे कर्ज मिळवण्याच्या प्राथमिक वाटाघाटी केल्या. १ एप्रिल १९५० रोजी ते  भारताचे अर्थमंत्री झाले. पंजाबचे प्रतिनिधी म्हणून ते खासदार बनून संसदेत आले. जुलै १९५६ मध्ये राजीनामा देईपर्यंत ते त्या पदावर होते. १९५२ मध्ये केम्ब्रिज येथील जीझस कॉलेजने त्यांचा ऑनररी फेलो नेमून बहुमान केला. जगातील अनेक विद्यापीठांनी त्यांना ऑनररी डॉक्टरेटचा मान दिला. त्यात अमेरिकेची दिल्ली, पुणे, नागपूर, उस्मानिया, व इंडियन स्टॅटीस्टिकल इन्स्टिट्यूट देखील होती. सी.डीं. च्या कारकीर्दीत भारतीय अर्थकारणाला मानवी मूल्ये जोपासायायची सवय लागली. पहिल्या व दुसऱ्या पंचवार्षिक योजना राबवण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. इंपिरीयल बँक ऑफ इंडिया तसेच आयुर्विमयाचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.

५ नोव्हेंबर १९५२ मध्ये त्यांच्या एकाकी वैयक्तिक जीवनाची पोकळी आंध्र प्रदेशच्या खासदार दुर्गाबाई यांनी भरून काढली. वित्तमंत्री असताना त्यांनी संस्कृतमध्ये दुर्गाबाईंना लग्नाचा प्रस्ताव मांडला होता. २२ जानेवारी १९५३ मध्ये हा विवाह संपन्न झाला. सुचेता कृपलानी व पं. नेहरू या विवाहाचे साक्षीदार होते. दुर्गाबाई देखील महिला परिषदेच्या कार्यकर्त्या , उत्कृष्ट वकील, खासदार, नियोजन मंडळाच्या सदस्य होत्या.

१९५६ मध्ये संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन उसळले. पं. नेहरू यांनी मुंबई शहराचे केंद्रशासित प्रदेशात रुपांतर करायचे समजल्यावर या निर्णयाच्या विरोधात त्यांनी अर्थमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. हा त्यांचा बाणेदारपणा सर्वांच्या विशेष लक्षात राहिला.

यानंतर सी.डीं. ना विद्यापीठ अनुदान मंडळाचे अध्यक्ष (UGC) म्हणून पदभार सांभाळला. याचवेळी त्यांना उत्कृष्ट प्रशासकीय सेवेकरिता आशियातील सर्वोच्च मेगॅसेसे पुरस्कार देखील मिळाला. मूळच्या साहित्यिक आणि निसर्गप्रेमी  व संस्कृतप्रेमी अशा सी. डीं. नी भारताच्या शैक्षणिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात मोलाची मुलभूत कामगिरी केली.

१९५८ मध्ये नेहरूंच्या स्फूर्तीने त्यांनी ‘इंडिया इंटरनॅशनल सेंटर’ ह्या दिल्लीतील एका महत्वाच्या संस्कृतिक केंद्रची स्थापना केली. येथे विविध विषयावर चर्चा, परीसांवाद, परिषद , नृत्य, नाटक, गायन यासारखे संस्कृतिक कार्यक्रम होतात. या संस्थेच्या देखण्या वास्तुची रचना विशेषत: त्याच्या सुंदर बगीच्याचा  आराखडा त्यानीच तयार केला. १९६८ मध्ये त्यांनी राष्ट्रपती पदाची निवडणूक लढवली. पण त्यात त्यांना यश आले नाही. १९७४ मध्ये देश्नुख पती – पत्नींना भारत सरकारने ‘पद्मविभूषण’ किताब देऊन त्यांचा योग्य गौरव केला.

यानंतर निवृत्त जीवनात त्यांनी आपल्या साहित्यक्षेत्रात  मनसोक्त मुशाफिरी केली. संस्कृत भाषा त्यांचा अतिशय जीव्ह्याळयाचा विषय. लहानपणी त्यांच्या वडिलांनी त्यांना ‘अमरकोश’ मुखोद्गत करविला होता. त्यांच्या स्वत:च्या संस्कृत श्लोकांचा ‘संस्कृत काव्यमाला’ हा संग्रह प्रसिद्ध झाला आहे. गांधीजींच्या काही निवडक कवितांचे देखील त्यांनी संस्कृतमध्ये भाषांतर केले. रविंद्रनाथ टागोरांच्या काही कवितांचा देखील त्यांनी मराठीत अनुवाद केला.

Gems from the  Amarkosh या पुस्तकात त्यांनी अमरसिंहाने अमरकोशात दिलेल्या विविध झाडे, पक्षी, निसर्ग यांच्या संस्कृत शब्दांचे लॅटीनमध्ये भाषांतर केले आहे. ‘The Course of my life’ हे त्यांचे आणि  ‘Chintamani and I’ हे दुर्गाबाई यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहेत.

वयाच्या ८७ व्या वर्षी त्यांचे हैदराबाद येथे २ ऑक्टोबर १९८२ रोजी निधन झाले. त्यांच्या स्मरणार्थ रिझर्व बँक ‘सी.डी. देशमुख मेमोरियल लेक्चर्स’ आयोजित करते. सी.डी. यांची तीक्ष्ण बौद्धिक झेप, संस्कृत्वारचे प्रेम, विज्ञानाची समाज , बागकामाची आवड उल्लेखनीय होती. स्वातंत्र्यपूर्व भारतात तसेच नव स्वातंत्र्यप्राप्त भारताच्या आर्थिक नियोजनात त्यांचा मोलाचा वाटा होता.

C. D. DESHMUKH